7 bẫy tâm lý trong đầu tư khiến bạn ra quyết định sai dù biết rất nhiều
Có một nghịch lý tôi thường quan sát thấy ở những người tham gia đầu tư:
Chúng ta thường biết mình không nên làm gì. Nhưng đến đúng thời điểm, chúng ta vẫn làm.
Bạn biết không nên mua đuổi khi một tài sản đã tăng quá nhanh.
Nhưng khi nhìn thấy giá tiếp tục tăng, mọi người xung quanh liên tục nói về cơ hội, trong đầu bắt đầu xuất hiện một câu hỏi:
“Nếu lần này nó còn tăng gấp đôi thì sao?”
Bạn mua.
Rồi thị trường quay đầu.
Lúc này, bạn lại biết rằng mình cần tuân thủ nguyên tắc quản trị rủi ro. Nhưng thay vì hành động, một tiếng nói khác xuất hiện:
“Chờ thêm một chút. Có thể giá sẽ quay lại.”
Khoản lỗ -5% trở thành -10%.
-10% trở thành -20%.
Và càng lỗ nhiều, quyết định bán lại càng trở nên khó khăn.
Điều đáng nói là những người rơi vào vòng lặp này không nhất thiết thiếu kiến thức. Có người đã đọc rất nhiều sách, tham gia nhiều khóa học và hiểu cả phân tích kỹ thuật lẫn phân tích cơ bản.
Vấn đề đôi khi không nằm ở việc bạn biết bao nhiêu. Vấn đề nằm ở chỗ: vào thời điểm quyết định, ai đang “cầm vô lăng”?
Là lý trí và hệ thống của bạn?
Hay là nỗi sợ, lòng tham, tiếc nuối và nhu cầu phải chứng minh rằng quyết định trước đó của mình là đúng?
Đó là lý do muốn quản trị tiền tốt hơn, chúng ta không thể chỉ học cách tìm kiếm cơ hội đầu tư.
Chúng ta còn phải học cách nhận diện tâm lý trong đầu tư.
Không phải để loại bỏ cảm xúc.
Mà để tiến tới một năng lực quan trọng hơn:
Không trao quyền quyết định cho cảm xúc chỉ vì nó đang nói to nhất.
Tâm lý trong đầu tư thực sự nguy hiểm ở đâu?
Cảm xúc không phải kẻ thù của nhà đầu tư.
Sợ hãi, tham lam, tiếc nuối hay phấn khích đều là những phản ứng rất con người. Vấn đề bắt đầu khi chúng ta dùng một trạng thái cảm xúc nhất thời để đưa ra một quyết định có hậu quả tài chính dài hạn.
Khi thị trường bình thường, bạn có thể rất lý trí.
Bạn đặt ra nguyên tắc: chỉ đầu tư khi hiểu cơ hội, xác định mức rủi ro có thể chấp nhận và có kịch bản nếu nhận định ban đầu không còn đúng.
Nhưng rồi thị trường tăng mạnh.
Bạn nhìn thấy người khác kiếm tiền.
Một người bạn khoe khoản lợi nhuận lớn. Một hội nhóm liên tục xuất hiện những dự báo lạc quan. Giá càng tăng, cảm giác mình đang bỏ lỡ càng mạnh.
Lúc này, vấn đề không còn đơn thuần là kiến thức đầu tư.
Đây là lúc hệ thống ra quyết định của bạn bị thử thách.
Tương tự, khi một khoản đầu tư giảm mạnh, câu hỏi hữu ích đáng lẽ là:
“Những giả định khiến tôi quyết định đầu tư ban đầu còn đúng không?”
Nhưng tâm trí rất dễ chuyển nó thành:
“Bao giờ giá mới quay lại để tôi hòa vốn?”
Hai câu hỏi tưởng gần nhau nhưng dẫn đến hai cách tư duy hoàn toàn khác.
Câu hỏi thứ nhất hướng về dữ liệu và chất lượng quyết định.
Câu hỏi thứ hai neo bạn vào quá khứ và nỗi đau mất tiền.
Đó là lý do quản trị cảm xúc khi đầu tư không có nghĩa là cố gắng trở thành một con người không có cảm xúc.
Mục tiêu là xây dựng một hệ thống để khi cảm xúc xuất hiện, nó không mặc nhiên được trao quyền ra quyết định.
Và trước khi xây được hệ thống ấy, hãy nhận diện 7 chiếc bẫy phổ biến.
1. FOMO – Khi nỗi sợ bỏ lỡ biến thành lý do để hành động
FOMO thường xuất hiện khi bạn thấy một cơ hội đã tăng giá mạnh và người khác đang kiếm được tiền.
Ban đầu bạn đứng ngoài.
Giá tăng 10%.
Bạn vẫn bình tĩnh.
Giá tiếp tục tăng. Mạng xã hội bắt đầu nói về nó. Bạn bè gửi ảnh lợi nhuận. Những câu chuyện kiểu “giá như tôi mua sớm hơn” xuất hiện khắp nơi.
Đến một thời điểm, câu hỏi trong đầu không còn là:
“Cơ hội này có phù hợp với nguyên tắc đầu tư của tôi không?”
Mà trở thành:
“Nếu tôi không mua ngay thì sao?”
Đó là một sự thay đổi rất quan trọng.
Bạn không còn ra quyết định vì chất lượng cơ hội.
Bạn hành động để chấm dứt cảm giác khó chịu khi thấy mình đứng ngoài.
Câu hỏi để tự kiểm tra
Trước một quyết định khiến bạn vô cùng phấn khích, hãy thử hỏi:
“Nếu tôi không biết người khác đang kiếm được bao nhiêu tiền từ cơ hội này, tôi có còn muốn đầu tư không?”
Nếu câu trả lời thay đổi, rất có thể FOMO đang ngồi cạnh bạn.
2. Loss Aversion – Tại sao chúng ta có thể gồng một khoản lỗ quá lâu?
Một trong những tình huống đau đớn nhất của đầu tư là phải thừa nhận:
“Tôi đã sai.”
Vì thế, đôi khi chúng ta không giữ một khoản đầu tư vì triển vọng của nó còn tốt.
Chúng ta giữ vì chưa muốn đối diện với cảm giác mất mát.
Khi chưa bán, khoản lỗ dường như vẫn còn một cánh cửa hy vọng:
“Nó chỉ đang lỗ trên giấy thôi.”
Nhưng thị trường không biết bạn mua ở giá nào.
Và thị trường cũng không có nghĩa vụ phải đưa tài sản quay lại mức giá giúp bạn cảm thấy dễ chịu.
Một câu hỏi hữu ích trong trường hợp này là:
“Nếu hôm nay tôi chưa sở hữu khoản đầu tư này, với những thông tin hiện tại, tôi có chủ động lựa chọn nó không?”
Câu hỏi đó giúp tách quyết định hôm nay khỏi nỗi đau của quyết định hôm qua.
3. Sunk Cost – “Tôi đã đi quá xa để dừng lại”
Bạn đã bỏ tiền.
Bạn đã bỏ thời gian.
Bạn đã nghiên cứu rất nhiều.
Thậm chí bạn đã bảo vệ quyết định của mình trước gia đình và bạn bè.
Bây giờ dừng lại đồng nghĩa với việc phải thừa nhận rằng một phần nguồn lực trước đó có thể đã không mang lại kết quả mong muốn.
Và thế là chúng ta tiếp tục.
Đó là bẫy chi phí chìm – Sunk Cost.
Nó không chỉ xuất hiện trong đầu tư tài chính. Nó còn có thể xảy ra trong kinh doanh, sự nghiệp, dự án và nhiều quyết định quan trọng khác.
Một nguyên tắc tôi thường muốn nhắc mình:
Nguồn lực đã mất không nên trở thành lý do duy nhất để tiếp tục mất thêm nguồn lực.
Quyết định tiếp theo cần được đánh giá bằng tương lai có thể xảy ra, không chỉ bằng những gì bạn đã bỏ ra trong quá khứ.
4. Confirmation Bias – Khi chúng ta không còn tìm sự thật mà chỉ tìm bằng chứng mình đúng
Sau khi đã tin vào một khoản đầu tư, có một điều rất dễ xảy ra:
Chúng ta thích đọc những thông tin ủng hộ mình.
Một chuyên gia nói giá sẽ tăng?
Đọc rất kỹ.
Một báo cáo chỉ ra rủi ro?
“Người này chắc không hiểu.”
Một người cùng quan điểm xuất hiện?
Follow ngay.
Một người phản biện?
Unfollow.
Dần dần, chúng ta xây quanh mình một căn phòng đầy những tiếng vọng giống nhau.
Đây là thiên kiến xác nhận – Confirmation Bias.
Cách đối phó không phải cố gắng trở thành người “không có thiên kiến”. Điều đó rất khó.
Hãy thiết kế quy trình buộc mình phải tìm bằng chứng ngược lại.
Trước một quyết định quan trọng, hãy hỏi:
“Thông tin nào, nếu xuất hiện, sẽ khiến tôi thừa nhận giả định hiện tại của mình không còn đúng?”
Một hệ thống ra quyết định tốt không chỉ giúp bạn chứng minh mình đúng.
Nó phải tạo cơ hội để bạn phát hiện mình đang sai.
5. Anchoring – Khi một con số trong quá khứ điều khiển quyết định hiện tại
“Tôi mua ở 100. Phải lên lại 100 tôi mới bán.”
100 có ý nghĩa rất lớn với bạn.
Nhưng liệu nó có ý nghĩa tương đương với thị trường?
Đây là biểu hiện điển hình của hiệu ứng neo – Anchoring.
Chúng ta có xu hướng bám vào một con số ban đầu: giá mua, đỉnh cũ, mức lợi nhuận từng đạt được hoặc một dự báo đã nghe trước đó.
Sau đó, mọi quyết định mới đều được đánh giá quanh chiếc neo ấy.
Một cách để kiểm tra là thay câu hỏi:
“Bao giờ nó quay về giá tôi mua?”
bằng:
“Với dữ liệu tôi có hôm nay, đâu là quyết định hợp lý theo hệ thống của tôi?”
Quá khứ cung cấp dữ liệu.
Nhưng quá khứ không nên tự động có quyền phủ quyết hiện tại.
6. Overconfidence – Khi vài lần thắng khiến ta tưởng mình đã hiểu cuộc chơi
Đôi khi thứ nguy hiểm sau một chuỗi giao dịch có lợi nhuận không phải là thị trường.
Mà là sự tự tin của chính chúng ta.
Bạn bắt đầu tăng quy mô.
Bỏ qua một vài nguyên tắc.
Chấp nhận những rủi ro trước đây mình từng từ chối.
Bởi một suy nghĩ rất dễ chịu xuất hiện:
“Có lẽ mình đã thực sự giỏi việc này.”
Nhưng một kết quả tốt không tự động chứng minh rằng quy trình ra quyết định là tốt.
Bạn có thể quyết định đúng nhưng gặp kết quả xấu vì yếu tố bất định.
Và bạn cũng có thể ra một quyết định tệ nhưng vẫn kiếm được tiền nhờ may mắn.
Nếu chỉ đánh giá bản thân bằng kết quả, chúng ta rất dễ học sai bài học.
Vì vậy, sau mỗi quyết định lớn, đừng chỉ hỏi:
“Tôi lời hay lỗ?”
Hãy hỏi thêm:
“Tôi có tuân thủ quy trình ra quyết định của mình không?”
7. Herd Mentality – Khi đám đông cho chúng ta cảm giác an toàn
Con người có một nhu cầu rất tự nhiên: không muốn bị bỏ lại khỏi tập thể.
Trong đầu tư, điều này tạo ra một chiếc bẫy đặc biệt mạnh.
Nếu chỉ một người nói một cơ hội tốt, bạn có thể nghi ngờ.
Nhưng nếu 100 người cùng nói?
Nếu báo chí nhắc đến?
Nếu bạn bè đều tham gia?
Nếu ngày nào mạng xã hội cũng xuất hiện?
Cảm giác rủi ro có thể giảm xuống, mặc dù bản chất rủi ro của khoản đầu tư chưa chắc đã thay đổi.
Có một câu hỏi đơn giản để kiểm tra:
“Nếu tôi phải tự giải thích quyết định này mà không được dùng câu ‘mọi người đều đang…’, tôi sẽ giải thích thế nào?”
Nếu không thể trả lời rõ ràng, có lẽ bạn chưa thực sự sở hữu quyết định đó.
Bạn chỉ đang mượn sự tự tin của đám đông.
Tại sao “hãy kiểm soát cảm xúc” thường không đủ?
Sau khi đọc đến đây, một lời khuyên rất dễ xuất hiện:
“Vậy lần sau tôi sẽ lý trí hơn.”
Nhưng tôi cho rằng đây chính là nơi chúng ta thường đánh giá quá cao sức mạnh của ý chí.
Khi mọi thứ bình thường, chúng ta viết nguyên tắc rất dễ.
Khi tiền thật đang mất, giá đang chạy, cơ hội dường như sắp biến mất và xung quanh liên tục có những kích thích mới, con người đang ở một trạng thái hoàn toàn khác.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:
“Làm thế nào để tôi kiểm soát cảm xúc tốt hơn?”
Tôi thích một câu hỏi khác:
“Làm thế nào để thiết kế một hệ thống khiến tôi khó đưa ra quyết định tệ hơn, kể cả khi cảm xúc đang rất mạnh?”
Đó là điểm quản trị cảm xúc bắt đầu chuyển thành quản trị ra quyết định.
Decision Mastery: Từ quản trị cảm xúc đến làm chủ quyết định
Đây cũng là một trong những lý do tôi xây dựng Decision Mastery – một hệ thống phương pháp giúp chúng ta nhìn vào cách mình thực sự ra quyết định.
Tôi đang phát triển hệ thống này quanh một quy trình gồm 4 bước:
1. Nhận diện – Ai đang cầm vô lăng?
Trước khi sửa một quyết định, phải nhận ra trạng thái đang tạo ra nó.
Tôi đang hành động theo nguyên tắc?
Hay đang bị thúc đẩy bởi sợ hãi, tham lam, tiếc nuối, cái tôi hoặc nhu cầu phải chứng minh mình đúng?
Chỉ riêng khả năng dừng lại và gọi đúng tên trạng thái đã tạo ra một khoảng cách quan trọng giữa cảm xúc và hành động.
2. Giải mã – Cái gì vừa bấm nút?
FOMO không tự nhiên xuất hiện.
Có một trigger.
Một biểu đồ tăng giá.
Một bài đăng.
Một người bạn khoe lợi nhuận.
Một khoản lỗ.
Một câu nói.
Hay đơn giản là nỗi sợ mình đang chậm hơn người khác.
Nếu không biết cái gì thường xuyên “bấm nút” mình, chúng ta rất dễ lặp lại cùng một phản ứng trong những hoàn cảnh khác nhau.
3. Thiết kế – Cái gì sẽ chặn tôi lần sau?
Biết mình FOMO chưa đủ.
Bạn cần thiết kế một điểm chặn.
Đó có thể là checklist trước quyết định, giới hạn rủi ro, bộ tiêu chí bắt buộc, khoảng thời gian chờ trước một quyết định lớn hoặc một người có trách nhiệm phản biện luận điểm của bạn.
Thay vì yêu cầu bản thân:
“Lần sau đừng FOMO nữa.”
Hãy thiết kế để FOMO khó chuyển thành hành động hơn.
4. Cài đặt – Làm sao hệ thống sống sót sau cảm hứng?
Đây có lẽ là bước thường bị bỏ quên nhất.
Sau một lần thua lỗ, chúng ta có rất nhiều quyết tâm.
Ta viết nhật ký.
Lập nguyên tắc.
Tự hứa sẽ thay đổi.
Nhưng vài tuần sau, cảm xúc qua đi và hệ thống cũng biến mất.
Một nguyên tắc chỉ thực sự có giá trị khi nó vẫn hoạt động vào ngày bạn không còn cảm hứng tuân thủ nó.
Đó là lý do bước cuối cùng của Decision Mastery là biến nguyên tắc thành quy trình, môi trường và thói quen có thể lặp lại.
Bạn không cần trở thành một nhà đầu tư không có cảm xúc
Có lẽ mục tiêu không phải là biến mình thành một cỗ máy lạnh lùng.
Bạn vẫn có thể sợ.
Vẫn có thể tiếc.
Vẫn có thể phấn khích khi nhìn thấy một cơ hội.
Vẫn có thể đau khi một quyết định không mang lại kết quả mong muốn.
Nhưng giữa cảm xúc và hành động, chúng ta có thể xây thêm một thứ:
Một hệ thống ra quyết định.
Và đôi khi, tự chủ tài chính không bắt đầu từ việc tìm ra khoản đầu tư tiếp theo.
Nó bắt đầu từ khả năng tự chủ trước những quyết định của chính mình.
Nếu bạn từng FOMO, từng gồng lỗ hoặc từng biết rõ mình không nên làm nhưng cuối cùng vẫn làm, hãy thử đừng vội trách bản thân.
Thay vào đó, hãy lấy một quyết định gần đây nhất và trả lời 4 câu hỏi:
Ai đã cầm vô lăng?
Cái gì đã bấm nút?
Cái gì đáng lẽ phải chặn tôi?
Và làm thế nào để điểm chặn đó vẫn tồn tại vào lần sau?
Đó có thể là bước đầu tiên để bạn chuyển từ quản trị cảm xúc khi đầu tư sang làm chủ cách mình ra quyết định.
Và đó cũng chính là hành trình mà tôi đang xây dựng với Decision Mastery.
Tham gia bài test điểm mù trong đầu tư tại: https://diemmutaichinh.dblcode.com/
Nội dung mang tính giáo dục về tâm lý và quá trình ra quyết định, không phải khuyến nghị mua, bán hay nắm giữ bất kỳ tài sản cụ thể nào.
